KUANZISHA BIASHARA

Ukurasa huu unatoa mwongozo muhimu kuhusu hatua za msingi zinazohitajika kuanzisha biashara kama mtu binafsi, ushirikiano, imani, au kampuni iliyo na mipaka.

 

Ni hatua gani unapaswa kuchukua ili kuanzisha biashara?

 

Mtu Binafsi

Iwe ni mkazi au si mkazi, mtu binafsi anapaswa kutembelea tovuti ya TRA kwenye https://www.tra.go.tz/  ili kupata Nambari ya Utambulisho wa Mlipakodi (TIN). Ili kukamilisha mchakato huu, mtu binafsi anahitaji kuwa na kitambulisho rasmi,kama vile Kitambulisho cha Taifa, Pasipoti, au Kitambulisho cha Mpiga Kura. Mtu huyo atajaza fomu ya maombi ya TIN mtandaoni inayopatikana kwenye https://taxpayerportal.tra.go.tz/  na atapewa maelekezo kuhusu jinsi ya kujibu maswali mtandaoni na kupakia nyaraka zinazohitajika. Kwa ajili ya TIN ya biashara, mtu binafsi anahitajika kutembelea ofisi ya TRA akiwa na barua kutoka kwa uongozi wa serikali za mitaa na mkataba wa pango wa eneo la biashara au hati miliki. Mara baada ya kutolewa kwa cheti cha TIN, mlipakodi atapaswa kufanya mahojiano ya tathmini kwa ajili ya ukadiriaji wa kodi. Baada ya kutimiza wajibu wa kodi, mlipakodi atapata Hati Safi ya Kodi (tax clearance), ambayo ni muhimu kwa kupata Leseni ya Biashara kutoka ofisi husika ya Biashara, iwe ni ngazi ya Wilaya, Manispaa, Jiji, au kutoka Wizara ya Biashara na Viwanda, kulingana na aina ya biashara.
 

Nani anayeweza kuhesabiwa kama mtu mkazi?

Mtu anachukuliwa kuwa mkazi wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kwa mwaka wa mapato ikiwa mtu huyo:-

• Ana makazi ya kudumu katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na yupo katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wowote wa mwaka wa mapato;
• Yupo katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wakati wa mwaka wa mapato kwa kipindi au vipindi vinavyofikia jumla ya siku mia moja na themanini na tatu au zaidi;
• Yupo katika Jamhuri ya Muungano katika mwaka wa mapato na kila moja ya miaka miwili iliyotangulia ya mapato kwa vipindi vinavyofikia wastani wa siku 122 katika kila moja ya mwaka huo wa mapato
• Ni mfanyakazi au afisa wa Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania aliyepelekwa nje ya nchi wakati wa mwaka wa mapato.

 
Hati ya Usajili:

Mtu binafsi anaweza kuamua kusajili jina la biashara kwa wakala aliyepewa kazi hiyo na Wizara ya Biashara na Viwanda anayejulikana kama Mamlaka ya Usajili wa Biashara na Leseni (BRELA). Jina lililosajiliwa linaweza kupatikana kabla au baada ya kufanya maombi ya TIN. Jina la biashara lililosajiliwa litaonyeshwa kwenye hati ya TIN pamoja na jina la mtu huyo ikionyesha jina la mmiliki wa biashara kama (T/A).

  

Shirika (kampuni yenye dhima ya ukomo)

Ili kuanzisha kampuni, mtu binafsi lazima aombe Cheti cha Usajili kutoka Mamlaka ya Usajili wa Biashara na Leseni (BRELA). Wakurugenzi wa kampuni wanatakiwa kuandaa Mkataba na Kanuni za Utawala na kuwasilisha hati hizi pamoja na Cheti cha Usajili, mkataba wa pango au hati miliki, na barua ya utambulisho kutoka serikali ya mtaa.

Baada ya kukamilisha usajili na BRELA, Mkurugenzi wa Kampuni lazima awasilishe hati zote muhimu katika ofisi ya Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) iliyo karibu ili kujiandikisha kwa ajili ya kodi na kupata TIN ya Kampuni.

Kampuni inapaswa kujisajili kwenye lango la mlipakodi , na kufanya makadirio ya kodi, na kuwasilisha taarifa za kikodi, Kodi za mapato yatokanayo na Ajira(PAYE), na Ushuru wa Maendeleo ya Ujuzi (SDL).

Baada ya kutimiza wajibu wa kodi, kampuni itapata Hati safi ya Kodi(tax clearance), iruhusu kampuni kuendelea kupata leseni toka kwenye mamlaka nyingine za biashara.
 

Ubia

Wabia wanatakiwa kujiandikisha kwa Wakala wa Usajili wa Biashara na Leseni (BRELA) na kupata cheti cha usajili. Mara baada ya cheti kutolewa, wabia wanapaswa kutembelea Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) wakiwa na hati ya ushirikiano, ambayo inaelezea majina ya wabia na viwango vyao vya kugawana faida.

Ili kuomba Nambari ya Utambulisho wa Kodi (TIN), wabia wanapaswa kuwasilisha cheti cha usajili kilichopatikana kutoka BRELA, hati ya ushirikiano, mkataba wa kukodisha au hati miliki, na barua ya utambulisho kutoka kwa serikali ya mtaa.

Kila mbia, anapaswa kuomba TIN binafsi; hata hivyo, ikiwa wabia wote tayari wamepata TIN kwa sababu nyingine, hawaruhusiwi kuwasilisha ombi jipya. TIN zilizopo zitatumika.

 

Amana

Amana ni mfumo ambao wadhamini (trustees) husimamia mali, tofauti na ushirika au kampuni. Amana lazima iandikishwe katika RITA ili kupata Cheti cha Usajili na kuunda Hati ya Amana inayoorodhesha majina na anwani za wadhamini. Kila mdhamini anatakiwa kuomba Nambari ya Utambulisho wa Kodi (TIN).
Iwapo mdhamini tayari amepokea TIN kwa lengo jingine, hauruhusiwi kuwasilisha ombi jipya; TIN iliyopo itatumika.
 

Shirika la kidini  na Shirika la Kiraia

Shirika la Jamii Rasmi (CSO) ni kikundi cha hiari, kinachokuwa kisicho cha faida, kilichoundwa kuhudumia maslahi ya jamii au umma, kikikuza maendeleo ya kijamii, kiuchumi, kitamaduni, au kimazingira na kuhamasisha masuala ya utawala, haki za binadamu, na uhifadhi wa mazingira. Shirikisho la Dini ni taasisi ya umma iliyoanzishwa kwa ajili ya kuendeleza dini. Mashirika yote ya kiraia na Mashirika ya Dini lazima yandikishwe kwa Msajili kwa kuwasilisha nakala ya katiba yao, majina kamili na saini za wanachama wa waanzilishi, mahali pa ofisi kuu, na ada ya maombi. Mabadiliko yoyote kwenye katiba, jina la ofisi, au taarifa muhimu nyingine lazima yajulikane kwa Msajili kwa maandishi.
Baada ya kusajiliwa na Msajili, shirika linaweza kuomba Nambari ya Utambulisho wa Kodi (TIN) kupitia lango la mlipakodi (Taxpayer Portal).
 

Vikundi

Vikundi vya kiuchumi vinaweza kuomba Nambari ya Utambulisho wa Kodi (TIN) kwa ajili ya malengo ya kodi. Wanatakiwa kupata cheti cha usajili wa kikundi kutoka kwa Halmashauri ya wilaya, Manispaa. Katiba ya kikundi, TIN za wanakikundi, mkataba wa pango na barua kutoka serikali ya mtaa. Vitu vyote hivyo vitakuwa ni viambata wakati wa usajili wa TIN kupitia lango la mlipakodi.